9. Hukukdışı, keyfi ve kısayoldan infazlardan kuşkulanılan bütün olaylarda ve ayrıca yukarıdaki şartlarda doğal olmayan bir ölümün meydana geldiğine dair yakınların şikayetçi olması veya güvenilir kaynaklardan haber alınması halinde, hemen tam ve tarafsız bir soruşturma yapılır. Hükümetler bu tür soruşturmaların yapılması için soruşturma yapacak organları ve usulleri oluştururlar. Soruşturmanın amacı ölüm nedenini, tarzını ve zamanını, bundan sorumlu olan kişiyi ve bu ölüme yol açmış olabilecek davranış veya uygulamayı belirlemektir. Soruşturma yeterli bir otopsi yapılmasını, bütün fiziksel ve belgesel delillerin toplanmasını, analizini ve tanık ifadelerini içerir. Soruşturma, bu ölümün doğal ölüm, kaza ile ölüm, adam öldürme ve intihardan hangisi olduğunu tespit eder.
10. Soruşturma makamı, soruşturma için gerekli her türlü bilgiyi elde etme yetkisine sahiptir. Etkili bir soruşturma yapabilmeleri için soruşturmayı yürüten kimselere gerekli mali imkanlar ve teknik donanım sağlanır. Soruşturmayı yapan kimseler bir infaz olayına karıştığı iddia edilen görevlileri getirtmeye ve ifade vermeye zorlama yetkisine sahiptir. Aynı yetki tanıklar için de kullanılabilir. Soruşturmayı yapanlar bu amaç için tanıklara ve olaylara karıştığı iddia edilen görevlilere celpname gönderme ve ifade vermelerini isteme yetkisine sahiptirler.
11. Yürürlükte bulunan soruşturma usullerinin uzmanlık veya tarafsızlık öngörmemesi nedeniyle veya konusunun önemi karşısında veya açık bir kötüye kullanma tarzını içermesi nedeniyle yetersiz kalması halinde ve mağdurun ailesi tarafından bu yetersizlikler konusunda veya diğer önemli nedenlerle şikayet edilmesi halinde, Hükümetler soruşturmaları bağımsız bir inceleme komisyonuna veya benzeri bir usule göre yaptırır. Bu komisyon üyeleri tarafsızlık,uzmanlık ve bağımsızlıkları bakımından tanınmış kişiler olmaları nedeniyle seçilir. Komisyon üyeleri özellikle incelemeye tabi olan kurumlara, kuruluşlara veya kişilere karşı bağımsız olurlar. Komisyon, soruşturma için gerekli her türlü bilgiyi elde etme yetkisine sahip olur ve soruşturmayı bu İlkelerde gösterildiği şekilde yürütür.
9 Kasım Şemdinli olaylarıyla ilgili bağımsız inceleme komisyonunun görevleri arasında aşağıdaki konuları soruşturması da yer almalıdır:
1) Suikast izleri taşıyan ve kimlikleri tespit edilen bir PKK itirafçısı ve iki jandarma istihbarat birimi mensubu tarafından işlendiği iddia edilen bir olayın altında yatan sebepler;
2) Bir jandarma uzman çavuş tarafından gerçekleştirildiği iddia edilen sivil bir yurttaşın ölümü (ve diğerlerinin yaralanması);
3) Kitapevinin bombalanmasına karışan üç kişinin kullandığı iddia edilen araçta bulunan adli kanıtlarına dayanarak (isim listeleri, haritalar, silahlar), olayın devlet güvenlik güçlerinin bölgedeki siyasi muhalifleri hedef almaya yönelik daha geniş bir politikanın parçası olup olmadığı;
4) Sekiz sivil toplum örgütü tarafından (İnsan Hakları Derneği, Mazlum-Der, sendika şubeleri, yerel meslek odaları ve diğerleri) 9 Haziran olaylarına ilişkin hazırlanan raporda dile getirilen ve adli kanıtların 1 Kasım 2005’te Şemdinli’de meydana gelen ve çok sayıda sivilin yaralanması ve maddi hasara yol açan bombalamayla bağlantıyı ortaya çıkarabileceği yönündeki önermesi gibi sorular;
5) 9 Kasım Şemdinli olaylarına karışan jandarma ve askeri personelin üst düzeydeki tam emir komuta zinciri ve 9 Kasım olaylarının daha kapsamlı bir komplo ya da politikanın parçası olma olasılığı;
6) Şemdinli ve bölgedeki diğer kentlerde (Yüksekova, Hakkari), Şemdinli olaylarını protesto eden göstericilerin üzerine polisin ölümcül ateş açması ve birçok göstericinin yaralanmasıyla sonuçlanan aşırı güç kullanıldığı iddiası.
Arkaplan bilgisi
9 Kasım 2005 günü saat 12.15’te Hakkari’nin Şemdinli ilçesindeki bir kitapevi (Umut Kitabevi) bombalandı; bir kişi öldü birçok kişi yaralandı. Kitabevinin sahibi ve diğerleri bombayı attığından şüphelendikleri kişiyle, bindiği arabada bulunan iki kişiyi yakaladı. Araçta silahlar, siyasi muhaliflerin isimlerini içeren bir liste, Şemdinli’de yaşayan kişilerle ilgili bilgi, haritalar ve diğer dokümanlar bulundu. İddiaya göre kitabevi sahibinin ismi de listelerden birinde yer alıyordu ve planlar arasında evi ve işyerinin krokileri bulunuyordu. Kalabalığın bu üç kişiyi yakalamasının ardından, ikisinin güvenlik gücü mensupları olduğu ve sivil jandarma istihbarat (JİT) görevlileri olduklarına dair kimlik kartlarının bulunduğu anlaşıldı. Daha sonra basında yer alan haberlere göre, bombayı attığından şüphelenilen kişinin ise PKK itirafçısı olduğu ortaya çıktı. (Bununla ilgili henüz resmi bir yalanlama yapılmadı.) Üç kişi olay yerinden polis tarafından uzaklaştırıldı ve bombalama şüphelisi bombalama ve adam öldürmekle bağlantılı olarak gözaltına alındı.
Daha sonra, savcılık olay yeri keşfi yaptığı sırada, kalabalığın üstüne bir araçtan açılan ateş sonucu bir sivil öldü, diğerleri yaralandı. Savcının keşif çalışması ertelenmek zorunda kaldı. Bir jandarma uzman çavuş ölüme sebebiyet veren oransız güç kullanma suçuyla gözaltına alındı.
Başbakan, Adalet Bakanı ve İçişleri Bakanı bu olayın tüm boyutlarıyla ortaya çıkarılması ve faillerin yargı önüne çıkarılması için her türlü çabanın gösterileceği konusunda kararlı olduklarını dile getirdi. Adalet Bakanı Çiçek Türkiye artık “olayların karanlıkta kalmadığı bir dönemde” olduğunu söyledi.
